„Ангелите од Битола“ и беспрекорно чистата Американска болница по завршувањето на Првата светска војна

American Women's Hospital Unit in Bitola (Monastir), Macedonia

Крајот на Првата светска војна не значел и крај на страдањата на населението во Македонија. Иако воените дејствија завршиле, опустошената земја и имоти, сиромаштијата и заразните болести останале уште долго време. Недостигот на медицински персонал и лекарства бил особено видлив поради присуството на заразните болести како тифус, инфлуенца, мали сипаници, маларија, колера итн, а чести биле случаите на венерични болести и проблеми со незараснати рани. Една од ретките мисии кои во тој период му помагале на населението, била мисијата на AWH (American Woman’s Hospital) во соработка со Американскиот Црвен крст (АЦК).

Со влегувањето на Америка во Првата светска војна на страната на Антантата на 6 април 1917, голем број на жени доктори ја понудиле својата помош на војската. Во тоа време во Америка помалку од 6% од вкупниот број на доктори биле жени. Иако многу од нив биле успешни и докажани во својата професија, тие биле прифаќани во војската само како медицински сестри и помошен персонал. Во 1917 година специјална комисија од Американскиот Црвен крст била во посета на Солун, каде биле импресионирани од успешната приказна на Болниците на Шкотските жени. Така, во соработка со AWH било решено слична мисија да биде испратена на Балканот.

Двете братучетки Др. Реџина Флод Кејз (Dr. Regina Flood Keyes) од Бафало и Др. Френсис Мејбл Флод (Dr. Frances Mabel Flood) од Елмира, Њујорк, ја прифатиле поканата и набрзо биле испратени во градот Воден, Грција, во близина на Македонскиот фронт, каде отвориле болница.

Serbians* never had the hospital habit, for the simple reason that there were no institutions to practice the habit on. This native woman of Monastir was induced to visit the American Red Cross hospital after suffering several days with an ear-ache. Dr. Eugenie Flod Keyes and Dr. Mabel Flood of the Red Cross staff are administering relief in the above picture. The Serbian woman is doubtful but patient. She is dressed in the native costume of Monastir, each town of the country having its own brocaded in bright colors. At this dispensary, 150 people are treated every day
Др. Реџина Флод Кејз (лево) и Др. Френсис Мејбл Флод (десно) во болницата во Битола пружаат помош на жена облечена во традиционална облека

Докторката Реџина била познат хирург и претходно работела како гинеколог во главната болница во Бафало, САД. Таа била назначена за директор на болницата во Воден, која била сместена во стара напуштена зграда. Иако имале парични средства за средување на запуштениот објект, тешко им оделе набавките со оглед на лошата ситуација на Балканот и опасноста од Австро-Унгарските напади кон бродовите за снабдување кои пловеле по Медитеранот. Сепак биле добро опремени со медицински инструменти, па со помош на локални мајстори, болницата набрзо била реновирана и ставена во функција со околу педесетина болнички кревети.

Градот Воден во тоа време бил преполн со бегалци кои спиеле по улиците и иако избегале од воените дејствија, не можеле да побегнат од заразните болести. Недалеку од линијата на фронтот, докторките од Америка започнале друга војна, против непријател кој неедуцираното локалното население не го разбирало. Тоа била борба против заразните болести и начините на нивно пренесување. Болницата била темелно реновирана, исчистена и на прозорците била поставена распната хирушка газа, како заштита против комарци и други инсекти.

Биле отворени и диспанзери во кои докторките со уште две медицински сестри од Америка и кадар од локалното население работеле од утро до мрак и до почетокот на 1918 година биле прегледувани по околу 3000 пациенти месечно. Жени доктори било нешто ново особено на Балканот, но со својатата пожртвувана работа тие набрзо ги придобиле симпатиите на локалното население и многу помогнале при епидемијата на инфлуенца која настапила во есента 1918 година.

На покана на Француската армија за време на пробојот на Македонскиот фронт во септември 1918 година, Др. Реџина привремено работела во мобилна амбуланта во близина на фронтот, во близина на Добро Поле. Хирушките интервенции ги извршувала непрекинато неколку денови во шатор покрај кој чекале ранети војници и во чија што близина паднале и неколку гранати. За својата работа подоцна била одликувана од Француската влада.

По пробојот на фронтот, болницата од Воден била преместена во Битола (Монастир), град кој во период од две години постојано бил бомбардиран и во голема мера разрушен.

Кога докторките пристигнале во Битола, местото било отворена гробница. Глутници на волци и кучиња се движеле по планините, копале и ги глодале остатоците од плитките гробови. На многу места можеле да се сретнат расфрлани човечки остатоци, а во селата живееле луѓе скелети, завиткани во партали, кои копајќи низ земјата барале корени да се прехранат. Битола била преполна со деца сираци за кои никој не знаел од каде доаѓаат, нити пак како успеале да ја преживеат војната. Многу од нив голи се појавувале во редовите за храна од Црвениот крст, а други пак биле наоѓани стуткани во урнатините, како полека умираат од инфлуенца, тифус или глад. Војниците и заробениците кои се враќале во своите домови, претставувале проблем плус со своите запуштени и неправилно третирани рани, а кај женската популација евидентен бил проблемот со венерични болести.

„Ја победивме војната и сега треба да го победиме мирот“ било мотото на Американската мисија и веднаш се зафатиле со работа.

Мајка со прегладнети деца во Битола за време на Првата светска војна - фото Манаки
Мајка со прегладнети деца во Битола за време на Првата светска војна – фото Манаки

Еден од објектите кои за среќа останал неразрушен била Саат Кулата и еден голем објект веднаш до неа, кој според архивата на АЦК бил старо Турско училиште. По средувањето на ентериерот на објектот, болницата започнала со работа и за брзо време се здобила со репутација како една од најдобрите болници на Балканот.

After the Bulgarians and Austrians were driven from the hills around Monastir, the A.R.C. established its first civilian hospital in this old Turkish school building. It had the roof, windows and doors shot out by shell-fire and the floors ripped up for the soldiers. But the Americans repaired it with the help of some prisoners of war and is now caring for seventy five people within its walls. The cases are mostly typhus and civilians, wounded by shells and bombs accidentally exploded in the nearby fields. In the background is a Turkish watch-tower, built and used by the Ottomans during their regime over this country to keep a constant eye on the town and surrounding country.
Објектот во кој била сместена Американската болница во Битола по Првата светска војна (денес не постои). Во позадина се гледа дел од Саат кулата

Како и во болницата во Воден, посебно внимание било посветено на хигиенските услови во објектот и на пациентите кои се лекувале. Болницата била позната и како „Тhe Flyless Hospital of the Balkans“, односно „болница без муви“.
Биле отворени и амбуланта, бања и посебна секција за дезинфекција. Набрзо докторките имале полни раце работа и биле прегледувани преку двеста луѓе дневно.

No Bath, No Food is American Rule in Balkans. A group of Balkan refugees in the yard of the American Red Cross Hospital at Monastir. To prevent the spread of Typhus and other diseases the Americans require every one asking aid of them to take a bath, which is provided in the building in the background. The food cards which they receive from the Red Cross unless the bath mark upon them has been punched. This particular group has just made its way back from an internment camp in Bulgaria. The man at the right in his bare feet has just had a bath, while the others are waiting to be called. During the bath their clothes are sterilized. The copper pot on the ground is a precious possession. It has been with this group throughout their four years of war travel
„Нема бања, нема храна е американското правило на Балканот. Група бегалци во дворот на болницата на Црвениот крст на САД во Монастир. За да се спречи ширењето на тифус и други болести, Американците наложуваат секој што бара помош од нив, прво да се избања во зградата во позадина. На картичките за храна што ги добиваат од Црвениот крст, постои ознака за бања и доколку таа е празна, не може да добијат храна. Оваа група штотуку се врати од логор во Бугарија. Човекот од десно кој е бос, штотуку се избања, а другите чекаат да бидат повикани. Додека се бањаат, нивната облека се стерилизира. Бакарот кој е на земја е скапоцен за поседување и луѓето го носеле со себе за време на нивните четиригодишни патувања за време на војната“ Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. Превод од оригиналната легенда. https://lccn.loc.gov/2017669652
Miss Robia Whedon, Dr. McCarthy and Serbian Helper, with disinfection machine formerly used by Germans
„Госпоѓица Ведон, д-р Мекарти и српски помошници, со машина за дезинфекција која порано ја користеа Германците.“ Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. Превод од оригиналната легенда. http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.03318

Од Америка пристигнала и помош во храна, лекови и облека за населението и биле поделени картички за храна со цел на правилна распределба на истата. Се појавиле и случаи каде починатите биле криени или пак погребувани во домовите, како нивната фамилија не би останала пократка за еден оброк од Црвениот крст.

Др. Реџина Кејз работела како хирург и директор на болницата, а додека пак Др. Франсис била задолжена за нехирушките случаи, како што биле лицата заразени од тифус и инфлуенца. Двете братучетки помеѓу локалното население станале познати како „Ангелите од Битола“.

Набргу од Америка пристигнале и други доктори, мисии со разна помош и покрај болницата во Битола се отвориле болници и во други градови од тогашна Србија. Пристигнала помош во медицинска и земјоделска опрема, храна, лекови и облека за осиромашеното население.

Although the A.R.C. station does not open until eight o'clock these people formed in line at daybreak. They are refugees and destitute people of the town who call every two weeks. Each has a Red Cross card showing the amount of food he or she is entitled to. Each one represents a family. The station serves 600 people everyday, distributing bread, lard, beans and clothes. They use sacks, shawls, aprons and even their skirts to carry the food away in
„Иако станицата на Црвениот крст не се отвара до осум часот, овие луѓе веќе имаат формирано ред. Тоа се бегалци и сиромашни луѓе од градот кои се јавуваат на секои две недели. Секој има картичка од Црвениот крст која ја покажува количината на храна за која тој или таа има право. Секој од нив претставува семејство. Станицата служи за 600 луѓе секојдневно, дистрибуирајќи леб, маст, грав и облека. Тие користат вреќи, шалови, престилки, па дури и нивните здолништа да ја носат храната.“ Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. Превод од оригиналната легенда http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.03634
Part of the huge bakery at Monastir turned over to the A.R.C. by the French Army. If formerly supplied the Allied Army of the Orient with 125,000 loaves of bread a day. Now it is sued to help feed the starving civilian population in this district of the Balkans. The baskets heaped in the background are used to hold the kneaded dough, which is placed in the pits drawing heat from the fire-boxes, to rise. The fires are raked out and the dough is put into the fire-boxes on long planks being baked by the heat retained in the sontes. Each loaf baked here weighs three pounds and is in the shape of a fair-sized dish-pan. A mill where wheat is ground into flour adjoins the bakery and is operated by the A.R.C.
„Дел од огромната пекара во Монастир која е предадена на користење на Американскиот Црвен крст (АЦК) од страна на Француската армија. Оваа пекара порано ја снабдувала сојузничката армија на Ориентот со 125.000 векни леб дневно. Сега се користи да се нахрани гладното цивилно население во оваа област на Балканот. Кошниците натрупани во позадина се користат за чување на замесеното тесто, кое се поставува во фурната. Секој печен леб овде тежи околу 1.3 килограми и е во форма на сад. Веднаш до пекарата има и мелница за брашно која исто така е управувана од АЦК. Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст.“ Превод од оригиналната легенда http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.03633
"Spilling the beans" in Serbia. Two war orphans serving American bean rations to their fellow country people at Monastir, Serbia. These two girls at the side of the Bean box are being cared for at the American Red Cross Orphanage. They assist in the relief work as shown here
„”Делење на грав” во Србија. Две воени сирачиња ја распределуваат помошта пристигната од САД на своите сонародници во Монастир, Србија. Овие две девојчиња се згрижени во сиропиталиштето на Американскиот Црвен крст и помагаат при хуманитарната работа.“ Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. Превод од оригиналната легенда. http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.04077
From this little desk was done the paper work that distributed relief to many thousand Serbian refugees in the Monastir district. Captain Lanning Mc Farland, a Harvard student, was in charge of the American Red Cross work in this town. He operated a bakery, hospital, bathing establishment, warehouse and feeding station. He is shown at his desk examining the application of a Turkish woman for relief
„Од ова мало биро беше раководена дистрибуцијата на помошта пристигната од САД за илјадници бегалци во Монастир. Капетанот Мек Фарленд, студент на Харвард, бил задолжен за работата на Американскиот Црвен крст во овој град. Тој раководел со пекара, болница, бања, магацин и станица за распределба на храна. На сликата е прикажан Капетанот како ја разгледува апликацијата за помош доставена од жена од турска националност.“ Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. Превод од оригиналната легенда. http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.04695 https://lccn.loc.gov/2017669606
"A wilderness of rags," is the description travellers give of devastated Serbia and the garb of these small Serbians tells why. Thousands of men, women and children in this unhappy land and others that were laid waste by the Hun must wear clothing like this until civilized garments reach them from the nationwide collection of used clothing, shoes and blankets conducted by the A.R.C. for the refugees in Allied Countries
„Илјадници мажи, жени и деца во оваа несреќна земја мора да носат ваква облека, додека не пристигне помошта во облека испратена од сојузничките земји преку АЦК.“Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. Превод од оригиналната легенда. http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.03198
Buffalo motor van A.R.C. ambulance in Serbia
„Комбе испратено од градот Бафало за потребите на АЦК во Србија “http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.03122
American dentists in Monastir. Captain Frank L. Adams of West Tampa, Fla. is doing the first dental work for a Serbian girl seen in native costume. This dental workshop which is maintained by the American Red Cross has a steady stream of calls from Serbians who are curious to have their teeth examined for the first time in their lives
„Американски стоматолог во Монастир. Капетанот Френк Л. Адамс од Западна Тампа, Флорида, и поправа заби на девојка во традиционална носија. Стоматолошката ординација на АЦК имала постојан прилив на пациенти кои биле љубопитни, за прв пат во својот живот да ги проверат и поправат своите заби.“ Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.03975
Reaping with a bayonet. Bereft of all Agricultural Implements by the invading armies, the peasants of Serbia harvest their crops with what tools they can obtain. This shows a man and his wife cutting grain with small sickles. The man fashioned his from a bayonet. To aid Serbia in planting and harvesting the American Red Cross sent 1,000,600 worth of Agricultural machinery into the country and taught the Serbs how to use these modern contrivances
Жнеење со бајонет. Ограбени за време на војната, луѓето морале да бидат иновативни во при изборот на алатки за жнеење. На фотографијата се прикажани маж и жена кои користат модифицирани војнички бајонети, како српови за жнеење. Со цел на модернизирање на процесот на обработка на земјата, Американскиот Црвен крст испратил земјоделски машини во вредност од 1.000.000 долари (денешна вредност околу 12.000.000 долари) и го обучувал локалното население како да ги користи за обработка на земјата. Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.04915
A battery of American tractors in the Monastir valley of Serbia sent by the A.R.C. to replace the horses and oxen stolen from the peasants by the enemy. They are to be loaned to the farmers of Serbians to help them prepare their land and regain their economic independence. The Red Cross has an operating crew and a repair shop to insure full use of this agricultural machinery. It is estimated that the Serbians lost 224,000,000 worth of horses, farming implements and machinery as a result of the German and Austrian invasion
„Американски трактори во близина на Монастир од Србија, како помош испратена од АМЦ која треба да ги замени коњите и воловите на селаните, украдени од страна на непријателот. Тракторите треба да им бидат позајмени на земјоделците во Србија како би им помогнале да ја обработуваат својата земја и да ја вратат својата економска независност. Црвениот крст има оперативна екипа и работилница за поправка за да осигура целосна употреба на оваа земјоделска механизација. Се проценува дека Србите изгубиле коњи, земјоделски помагала и машини како резултат на германската и австриската инвазија во вредност од 224.000.000 долари (денешна проценета вредност во 2018 година = 2,832,312,000 долари)“ Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. Превод од оригиналната легенда.  https://lccn.loc.gov/2017669607
American tractors in Serbia. The American Red Cross has thirty farm tractors tilling the soil in southern Serbia. These modern machines are proving a great boon to the Serbian Farmers who have been wothout agricultural implements for four years and whose land has been idle for want of the plough all during the war
Американски трактори во близина на Битола. Американскиот Црвен крст имал триесет трактори со помош на кои била обработувана земјата. Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. http://hdl.loc.gov/loc.pnp/anrc.03816

Двете докторки ја напуштаат Битола во 1920 година.

Др. Франсис Мејбел Флод се вратила во САД во 1920 година и се омажила за Алфред Хеат (Alfred Heath) од Ливерпул Англија кој го сретнала на бродот при нејзиното враќање во САД. Живееле во Елмира каде Мајбел повторно ја отворила својата приватна пракса и во 1922 година се родила нивната ќерка Мајџори Луиз (Marjorie Louise). Починала на 26 април 1923 година од компликации по извршена операција на слепо црево. На 3ти мај 1927 година постхумно е одликувана со орденот Св. Сава од страна на Кралот Александар од Србија, а наградата ја примила нејзината ќерка, која две години подоцна починала од пневмониа.

Докторката Реџина Флод Кејз се омажила за Квинзи Робертс (Quincy F. Roberts) кој во 1919-1920 бил заменик американски конзул во Солун. Го придружувала на многу други дипломатски мисии низ светот, а за време на нивниот престој на островите Фиџи, Реџина повторно се истакнува со својата хуманитарна работа, помагајќи на локалното население. Пред почетокот на Втората светска војна, биле интернирани од страна на Јапонија. Реџина починала при размена на дипломати помеѓу Јапонија и Америка на 23 Јули, 1942. Погребана е на море.

Red Cross personnel at Monastir. From left to right, back row, Miss Rogers and two Serb workers, next row, Miss Rose and Mrs. Freeman, next row: Serbian workers, Major Rogers Perkins, Captain Austin, Captain Pfotzer, Miss Crosley, Lieut., Paul Ivanichevitch, Lieut. Adams, front row, Serbian orphan, Miss Mountain, Dr. Keyes, Capt. Lanning McFarland, Dr. Flood, Miss Saxton. The two army officers in the group, Capts. Austin and Pfotzer organized the municipal health department of Monastir and are members of it. Drs. Keys and Flood, the two Red Cross women, have been the Balkans for a year and a half. During the Allied advance they worked in the front line dressing stations in the capacity of surgeons for days
„Персоналот на Црвениот крст во Битола. Од лево кон десно, задниот ред, Мис Роџерс и двајца српски работници, следниот ред, Мис Роуз и г-ѓа Фримен, следниот ред: српски работници, мајор Роџерс Перкинс, Капетан Остин, Капетан Пфотзер, Мис Кросли, Лејт., Полколвник Иваничевиќ, Полковник Адамс, прв ред, сираче, Мис Маунтајн, д-р Реџина Флод Кејз, капетан Ланинг Мекфарланд, д-р Франсис Мејбел Флод, Мис Сакстон. Двајцата офицери во групата, Кап. Остин и Пфотзер го организираа општинскиот оддел за здравство во Монастир и се членови на истиот. Докторките Кејз и Флод, двете жени на Црвениот крст, се на Балканот една и пол година. За време на пробојот на фронтот работеле во мобилна амбуланта во близина на борбената линија.“ Фотографија од фондот на Американскиот Црвен крст. Превод од оригиналната легенда. https://lccn.loc.gov/2017669651

Првата светска војна на некој начин е кулминација на лошата состојба која го зафатило населението на Балканот на почетокот на 20 век. Покрај воените дејствија, радвиженоста на воените сили помогнале кон полесно ширење на заразните болести кои зеле далеку поголем данок од бомбите и куршумите. Дел од катастрофите биле ублажени благодарејќи на поединци, кои за жал денес во голема мера се заборавени, независно дали биле од локалното население или пак дојдени преку некоја странска мисија. Денес ретко се среќаваат споменици подигати во нивна чест, а не може да се најдат нити во учебниците, во кои пак се величаат владетелите и генералите. Овој краток труд е мал напор во насока на исправување на таа неправда, со надеж дека делото на „Ангелите од Битола“ нема да остане заборавено.

Автор: Парговски Јове, Битола декември 2018 година

Користена литература

  • Јосимовска Верица, Доброволна медицинска Мисија “AMERICAN WOMEN’S HOSPITALS” во Македонија и Косово за и непосредно после Првата светска војна
  • “Out of the East Christ Came” By Rose Wilder Lane, November 1919
  • THE AMERICAN FOREIGN SERVICE JOURNAL, Vol. VI. SEPTEMBER. 1929 No. 9
  • REPORT OF The American Women’s Hospitals ORGANIZED BY The War Service Committee OF THE Medical Women’s National Association JUNE 6th to OCTOBER 6th 1917
  • Ilija Petrović, Foreign medical help in Serbian Liberation Wars from 1912 until 1918
  • Ellen S. More, University of Massachusetts Medical School, ‘A Certain Restless Ambition’: Women Physicians and World War I
  • Мирјана ЗОРИЋ, СРПСКИ ВОЈНИ САНИТЕТ У ПРВОМ СВЕТСКОМ РАТУ, Хероји Великог Рата
  • Excerpts from History of the U.S. Consulate in Saigon by James Nach

Користени фотографии од:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here