Валијатските сараи во Битола

Текст – извадок од книгата – „Битола Калеидоскоп“, автор: Александар Стерјовски, издавач: Конзулат на Република Србија во Република Македонија, Битола 2017 г

Стара фотографија – извадок од книгата: „Битола низ стари разгледници“ Автор: Димче Најдов, Битола 2014 г


Лексемата сарај (saray) во почетокот означувала раскошна куќа, палата, подоцна станал дом на везир, на паша, потоа резиденција за султан, за да стигне до седиште на управна власт. Потеклото и е персиско, во нашата средина ќе дојде преку турскиот јазик.
Битола во османскиот период неколкупати прераснала во средиште на Румелискиот ејалет, оттаму и седиште на везир, па неговиот дом и неговите службени канцеларии да се именуваат со Валијатски сарај. Во градот останал запаметен со најчестата и скратената форма – Сарајот.
Во двевековната валијатска историја на Битола забележени биле пет сараи, сите подигнати на исто место, покрај реката Драгор, на денешното место каде се наоѓаат Градската куќа и дел од Судот.
Првиот потекнувал од првата половина на XVIII век, зашто Битола како валијатско седиште станува токму во почетокот на истиот век. Од каква градба бил и кои придружни објекти ги поседувал, нема податоци,
Ахмед-паша бил првиот валија кој дошол во Битола. Пристигнал во 1751 год. и останал до 1762 год. Се сместил и живеел во сарајот, службен објект кој се користел и при посети на високи личности. Како и повеќето објекти од тој период, бил од дрвена градба. Врз него валијата извршил незначителни градежни интервенции, но останал запаметен и како добротвор. Со лични средства подигнал неколку јавни чешми, извршил корекции врз градските јазови и придонел Битола да стане нешто поубав и почист град.
Неговиот наследник, Али-паша (1762-1765), во 1763 год. целосно го возобновил валијатскиот амам.
Непознато е дали третиот валија, Мехмед-паша, кој на тоа место останал до крајот 18-от век, презел некакви интервенции и врз сарајов и врз комплексот околу него.
Овој познат и влијателен дом не само за Битола, целосно е уништен во пожарот од 1775 год., кога настрадале и поголем дел од станбените и други објекти од регијата.
Веднаш бил возобновен, но и возобновениот нешто подоцна настрадал од пожар.
Во најдолго сеќавање останал претпоследниот, Четвртиот сарај, подигнат во 1831 год. од Ахмед Ејуп паша.

Четвртиот (Стариот) валијатски сарај
Четвртиот (Стариот) валијатски сарај

Сличен му бил на денешниот објект на Завод и музеј, но значително поголем и пораскошен. Марко Цепенков, кој извесен период живеел во Битола, велелепноста му ја споредува со т.н. „Палатата на Змејот од Пелистер”.
Ласкави оценки оставиле и многумина други. Настрадал за време Првата светска војна.

Previous articleМинистерство за одбрана – Подрачна единица Битола
Next articleБитолчанецот – најголем дембел во царштината – анегдоти од Битола